زبان و واژگان حقوقی در همه دنیا کمی دشوار است و همین مسئله باعث شده است رغبت مراجعه مستقیم به قوانین توسط عامه مردم کم گردد. ادبیات حقوقی ما نیز آمیخته با واژگان عربی و فقهی است اما دانستن انواع طلاق و واژگانی چون طلاق رجعی، طلاق خلع و طلاق بائن همیشه برای عده ای جای سوال بوده است.
در این مختصر بر آن شدیم که به سادگی پاسخگوی سوال انواع طلاق در اسلام باشیم.
طلاق کلمه ای عربی و از مصدر طلق یطلق به معنای رهایی، آزاد کردن و … می باشد و در واقع پیمان زناشویی را بر هم زدن است بر طبق قانون طلاق احوال شخصیه است به این معنی که پیروان ادیانی که در قانون اساسی به رسمیت شناخته شده اند می توانند بر طبق دین خود طلاق بگیرند و از هم جدا بشوند اما طلاق بر طبق مذهب شیعه از اختیارات مرد است.
ماده ۱۱۳۳ قانون مدنی مقرر داشته که: « مرد می تواند هر وقت که بخواهد زن خود را طلاق دهد.»
اما زن در شرایطی خاص و با اثبات عسر و حرج یا شرایط ضمن عقد می تواند از طریق دادگاه و حتی با عدم رضایت مرد، طلاق بگیرد در واقع در این جا با تحقق شرایط، دادگاه مرد (زوج) را به طلاق اجبار می کند.
همانطور که اشاره شد طلاق به خاتمه یافتن قانونی رابطه زناشویی گفته میشود و از جمله اثرات آن پایان زندگی زناشویی و تجرد دوباره زوجین است.
با توجه به تعریف طلاق، طبیعی مینماید که هر یک از طرفین رابطه زناشویی و نیز هر دو به همراه هم بتوانند درخواست طلاق خود را ثبت نموده و نسبت به خاتمه رابطه فیمابین اقدام نمایند.
در نتیجه از حیث ثبت درخواست طلاق، انواع طلاق عبارت خواهند بود از طلاق از طرف مرد، طلاق از طرف زن و طلاق توافقی که در ادامه معرفی میشوند.
انواع طلاق از منظر درخواست دهنده
طلاق توافقی
طلاق توافقی به وضعیتی گفته میشود که هر دو زوج نسبت به اجرای صیغه طلاق و خاتمه رابطه فیمابین راضی هستند.
طلاق توافقی که نسبت به دیگر انواع طلاق به سهولت و سرعت بیشتری انجام میشود، معمولا تنها اثر آن طلاق طرفین است و درخصوص پرداخت مهریه یا شرایط حضانت فرزندان و یا استرداد جهیزیه تعیین تکلیف نمیکند.
طلاق توافقی در دو صورت انجام میشود:
- یا زوجین در زمان ثبت درخواست خود حقیقتا نسبت به اجرای طلاق و جدایی توافق نظر داشته و به همین دلیل با مشایعت یکدیگر ثبت
- درخواست را انجام میدهند
و یا آن که زوجه در حین سند ازدواج، وکالت در طلاق و توکیل در وکالت را دریافت کرده است و بعدا از طرف هر دو زوج و زوجه اقدام مینماید.
طلاق توافقی که تنها تشریفات آن الزام زوجین به مراجعه به مرکز مشاوره خانواده و تلاش برای بهبود روابط فیمابین است، بدون رسیدگی دادگاه خانواده و لزوم صدور حکم انجام میشود.
در طلاق توافقی که زوجه با در اختیار داشتن وکالت در طلاق درخواست میدهد، ضروری است که نامبرده حق توکیل را نیز دارا باشد.
حق توکیل به این معنا است که وکیل اول بتواند از نیابت از موکل خود، وکیل دوم اختیار کند.
در طلاق توافقی، تنها داشتن وکالت در طلاق کفایت نمیکند زیرا طلاق از امور حقوقی است که حتما باید اراده دو شخص احراز گردد و یک شخص واحد نمیتواند از جانب دو نفر ابراز اراده نماید.
به همین سبب داشتن وکالت در طلاق به تنهایی کفایت اثر نمیکند.
زمانی که زوجه علاوه بر وکالت در طلاق، توکیل در وکالت را نیز دارا است، میتواند وکالت خود را به دیگری تفویض کرده و در نتیجه اراده در طلاق از جانب دو شخص مجزا اعلام و ابراز گردد.
در نهایت باید اشاره کرد که در طلاق توافقی، احراز وجود شرایط طلاق ضروری نیست اما زوجین به گذراندن دورههای مشاوره خانواده برای بهبود وضعیت و انصراف از طلاق راهنمایی میگردند.
طلاق از طرف مرد (طلاق زوج)
بر خلاف طلاق توافقی، زمانی که درخواست طلاق از طرف مرد ابراز میشود، هر دو طرف توافق بر طلاق ندارند لیکن زوج میتواند اصولا نسبت به طلاق همسر خود بدون نیاز به احراز وجود شرایط و دلایل کافی اقدام نماید.
البته در حال حاضر زمانی که مرد درخواست طلاق خود را ارائه مینماید، زوجین به ادامه رابطه زناشویی و طی تشریفات مشاوره خانواده دعوت میشوند.
اما در کل در حقوق اسلامی و نیز در حقوق ایران، زوج میتواند هرگاه که بخواهد و به هر دلیلی که بخواهد همسر خود را طلاق دهد.
حقی که زوج برای ثبت و اجرای طلاق دارد یک حق ذاتی است و نمیتوان آن را از مرد سلب کرد به همین سبب نمیتوان در ضمن سند ازدواج و عقد نکاح، شرط عدم استفاده از حق و عدم درخواست طلاق توسط زوج را ثبت نمود.
طلاق از طرف زن (طلاق زوجه)
سومین حالتی که با توجه به طرف درخواست دهنده طلاق قابل تصور است، عبارت است از طلاق از طرف زن.
بر خلاف زمانی که درخواست طلاق از طرف زوج ثبت میشود و یا طلاق توافقی، در زمانی که زوجه درخواست طلاق یک طرفه داشته باشد، موانع و مشکلات متعددی در راه وی وجود دارد.
توضیح آن که در حقوق ایران، اجازه طلاق یک طرفه به زوجه داده نمیشود مگر آنکه برخی از شرایط قانونی مهیا باشد.
یکی از حالتهایی که به زوجه اجازه طلاق یک طرفه داده میشود، زمانی است که نامبرده مهریه خود را برای خاتمه دادن به رابطه زناشویی به مرد ببخشد، این حالت از طلاق را در بند بعدی بیشتر توضیح خواهیم داد.
حالت دوم از طلاق از طرف زوجه، به وضعیتی باز میگردد که نامبرده به دلیل وجود شرایط عسر و حرج از ادامه زندگی زناشویی با همسر در شرایط سختی قرار داشته و ادامه رابطه زناشویی میتواند به بروز آسیبهای روحی و جسمی به وی بیانجامد.
انواع طلاق از نظر قابلیت رجوع یا قطعیت
در بند پیشین با انواع طلاق با توجه به شخص درخواست دهنده آشنا شدیم و دانستیم که با توجه به اینکه درخواست طلاق از طرف هر یک از زوجین و یا به صورت توافقی ارائه شده باشد، شرایط مختلفی جاری خواهد بود و مدت زمان متفاوتی به طول خواهد انجامید.
در این بند قصد داریم انواع طلاق را از حیث قطعیت و یا قابلیت بازگشت بررسی نماییم.
توضیح آن که با وجود دشواری روند اجرای صیغه طلاق و اصرار مقامات صالح و قوانین مربوطه بر ادامه رابطه زناشویی تا حد امکان، اما پس از جاری شدن صیغه طلاق نیز امکان رجوع زوجین و ادامه مجدد رابطه زناشویی در مواردی وجود دارد که این حالت را طلاق رجعی مینامند.
در ادامه با انواع و احکام هر یک از طلاق رجعی و طلاق بائن آشنا میشویم.
طلاق بائن
طلاق بائن به نوعی از طلاق گفته میشود که پس از اجرای صیغه طلاق، دیگر امکان رجوع بین زوجین وجود ندارد و رابطه زناشویی قطعا خاتمه یافته است.
در اینجا باید خاطر نشان ساخت که در حقوق خانواده ایران، طلاق اصولا رجعی شناخته میشود مگر آنکه یکی از شرایط قانونی طلاق بائن را داشته باشد.
طلاق رجعی
طلاق رجعی برخلاف طلاق بائن است و به معنای آن است که زوج میتواند در دوران عده طلاق که مساوی با سه طهر (سه دوره ماهانگی در زوجه) و یا سه ماه است، به زوجه رجوع نماید.
قابل ذکر آن که طلاق در حقوق ایران اصولا از نوع طلاق رجعی بوده و جز حالتهایی که طلاق بائن است و پیش از این بیان شد، با طلاق رجعی مواجه هستیم.
رجوع در طلاق، تنها به خواست و اراده زوج بستگی دارد و ابراز اراده یک طرفه زوج برای برقراری مجدد رابطه زناشویی کفایت مینماید.
انواع طلاق از نظر دین اسلام
در دین اسلام انواع طلاق را میتوان در چهار دسته جای داد که در ادامه آورده شدهاند:
طلاق حرام:
طلاق حرام یکی از انواع طلاق در اسلام است که مغایر با قوانین اسلامی انجام میشود!
طلاق واجب:
طلاق واجب طلاق ایلاکننده و ظهارکننده است.
طلاق مکروه:
گاهی اوقات امکان سازگاری میان زن و شوهر فراهم است، اما آنها از هم طلاق میگیرند، در چنین صورتی طلاق مکروه است.
طلاق سنت:
در صورتی که بین زن و شوهر دشمنی پیش آمده باشد و هیچ امیدی برای سازگاری بین آن دو وجود نداشته باشد، طلاق سنت رخ میدهد.