نفقه خویشان (خویشاوندان)
در قانون مدنی ایران، نفقه در دو عنوان نفقه زوجه و نفقه اقارب تکلیف شده است.
به غیر از نفقه زوجه که پرداخت آن عهده زوج می باشد
پرداخت نفقه اقارب نیز تحت شرایطی واجب می باشد.
اقارب:
اقارب بهلحاظ لغوی یک کلمه عربی و جمع اقرب است به معنای اقوام،خویشاوندان و نزدیکان میباشد.
مطابق با مادهی ۱۱۹۶ قانون مدنی منظور از اقارب، خویشاوندان نسبی میباشند؛ خویشاوندانی که بعضی از آنها از بعضی دیگر به دنیا آمده باشند. حال این خویشاوندان نسبی یا در خط مستقیم صعودی هستند شامل پدر، پدربزرگ و پدر پدربزرگ، یا اقارب نسبی در خط مستقیم نزولی هستند که شامل فرزند، نوه و نتیحه میباشند.
و این خویشاوندان ملزم هستند مطابق قانون، تحت شرایطی، نفقه به یکیدیگر بپردازند.
تعیین اقارب جهت پرداخت نفقه در مادهی ۱۱۹۶ قانون مدنی مشخص شده است: «در روابط بین اقارب، فقط اقارب نسبی در خط عمودی اعم از صعودی یا نزولی ملزم به انفاق به یکدیگرند».
در این خصوص تفاوتی میان اقارب نسبی صعودی یا نزولی وجود ندارد.
مثال:
در ماده ۱۱۹۹ قانون مدنی، در ترتیب اشخاص ملزم به تادیه نفقه فرزند، ذکر شده است:
نفقه فرزند به عهده پدر است و در صورتی که پدر فوت کرده باشد یا قادر به پرداخت نفقه نباشد، پرداخت نفقه به عهده پدربزرگ خواهد بود؛ و در صورتی که جد پدری هم زنده نباشد یا نتواند نفقه بپردازد، تامین هزینهها به عهده مادر خواهد بود؛ و در صورتی که مادر هم نباشد یاقادر به انفاق نباشد، به عهده اجداد پدری و اجداد مادر یعنی مادربزرگ پدری یا مادربزرگ مادری خواهد بود.
نکته مهم در خصوص نفقه اقارب:
خویشاوندانی که از یکدیگر متولد نشده باشند مانند: خواهر، برادر، خاله، خواهرزاده، عمو و برادرزاده از نظر قانونی ملزم به پرداخت نفقه به یکدیگر نیستند.
در نفقه اقارب به این نکته توجه شود كه اين نفقه ناظر بر آينده است. بدين معنا كه: “اقارب فقط نسبت به آينده ميتوانند مطالبه نفقه نمايند، نه گذشته”.
قانون گذار بغیر از مسئولیت های هزینههای زندگی زوجین (با عنوان نفقه زن، و نفقه مرد)، قوانین و مقرراتی را نیز برای تأمین هزینههای خویشان (فرزندان، پدر، و مادر) نیز در نظر گرفته است.
پس، در زمانهایی، اولاد بر والدین خود دارای حق نفقه میباشد. و در زمانهایی نیز پدر و مادر بر فرزند خود دارای حق نفقه خواهند بود.
احکام مربوط به نفقه خویشان:
۱. الزام پرداخت نفقه به نزدیکان دو شرط دارد:
الف. شخص ندار بوده و شغل نداشته باشد (ماده ۱۱۹۷ قانون مدنی). به این معنا که در حال حاضر روزی خود را نداشته باشد.
بنابراین، نفقه دادن به کسی که در حال حاضر توانایی تأمین مخارج خود را دارد واجب نیست، اگر چه فقیر باشد.
۲. شخصی که ملزم به انفاق هست، پس از تأمین مخارج خود و همسر دائمیاش، توانایی پرداخت آن را داشته باشد.
۳.مخارج نزدیکان، مقدار معیّنی ندارد، بلکه واجب است مخارج آنها را به مقدار کافی از خوراک، پوشاک، مسکن و اثاث البیت به قدر رفع حاجت بپردازد.
۳. نفقه فرزند، بر پدرش واجب است. در صورت نبودن یا فقر پدر، نفقه بر جد پدری واجب است و با نبود و فقر او بر جد مادری واجب میشود و همچنین به طور الاقرب فالاقرب، بالاتر میرود و با نبود یا عدم توانایی آنها بر مادر فرزند واجب میگردد.
۴. نفقه اولاد تا وقتی که نتوانند خود را اداره کنند، بر پدر واجب است.
۵. نفقه پدر و مادر فقیر بر فرزند واجب است. در صورت نبود یا فقر فرزند، نفقه بر نوه آنان واجب است.
۶. اگر کسی توانایی مالی پرداخت نفقه به پدر و مادر خود را نداشته باشد، تکلیفی در این باره ندارد.
۷. نفقه برادرها بر کسی واجب نیست.
۸. نفقه نزدیکان اگر به موقع پرداخت نشود، دین نیست و جبران نمیشود؛ بر خلاف نفقه همسر.
برای مثال، اگر پدر مدتی نفقه فرزند را ندهد، فرزند نسبت به آن حق مطالبه ندارد.
با توجه به مواد قانونی و شرع، گاهی اوقات این اختیار به زن داده میشود که از همسر خود تمکین نکند. بنابراین، طلاق در صورت عدم تمکین زن در این موارد کاربردی نخواهد داشت. به عنوان مثال زوجه میتواند با استفاده از حق حبس، تا زمان پرداخت مهریه از همسر خود تمکین نکند. علاوه بر این وجود بیماریهای مقاربتی مرد میتواند زوجه را از تمکین خاص معاف کند.
